İnsan Gözünün Kökeni 600 Milyon Yıllık “Tek Gözlü” Bir Canlıya Dayanıyor

Bilim insanları, insan gözünün ve hatta uyku döngümüzün kökeninin yaklaşık 600 milyon yıl önce yaşamış tek gözlü, solucan benzeri bir canlıya dayandığını ortaya koydu. Bu sıra dışı keşif, omurgalıların görme sisteminin, başın ortasında yer alan ışığa duyarlı tek bir “median göz”den evrimleştiğini gösteriyor.

Lund Üniversitesi ve Sussex Üniversitesi’nden araştırmacılara göre, tüm omurgalıların atası olan bu canlı, zamanla yaşam tarzını değiştirdikçe görme sistemini kaybetti ve yeniden geliştirdi. Bu süreç sonunda bugün kullandığımız çift ve görüntü oluşturabilen gözler ortaya çıktı.

Araştırmacılar, bu ilkel gözün izlerinin günümüzde hâlâ var olduğunu belirtiyor. Ancak bu yapı artık görme organı değil; beynin derinlerinde yer alan epifiz bezi (pineal bez) haline dönüşmüş durumda.

Lund Üniversitesi’nden duyu biyolojisi profesörü Dan-E Nilsson, “Bu sonuçlar gerçekten şaşırtıcı. Gözün ve beynin evrimine dair bildiklerimizi kökten değiştiriyor” dedi.

Yaklaşık 600 milyon yıl önce yaşayan bu uzak ata, küçük ve solucan benzeri bir canlıydı. Çoğunlukla sabit bir yaşam sürüyor ve deniz suyundan plankton süzerek besleniyordu. Evrimin erken aşamalarında ise muhtemelen birçok canlıda olduğu gibi iki göze sahipti.

Ancak zamanla daha durağan bir yaşam tarzına geçmesiyle iki göze olan ihtiyaç ortadan kalktı ve bu gözler evrimsel süreçte kayboldu.

Buna rağmen canlının başının ortasında ışığa duyarlı hücrelerden oluşan bir yapı varlığını sürdürdü. Bu yapı zamanla basit bir “tek göz” haline gelerek ışığı algılama ve yön bulma gibi temel işlevler üstlendi.

Milyonlarca yıl sonra bu canlı yeniden daha aktif bir yaşam tarzına geçti ve yüzmeye başladı. Bu değişim, daha gelişmiş bir görme sistemine ihtiyaç doğurdu. Araştırmacılara göre, bu eski tek gözün bazı bölümleri zamanla yeniden gelişerek çift ve görüntü oluşturabilen gözlerin ortaya çıkmasını sağladı.

Bu sıra dışı evrimsel süreç, omurgalı gözlerinin neden böcekler ve kalamar gibi diğer hayvanlardan çok farklı olduğunu da açıklıyor.

Nilsson, “Artık omurgalı gözlerinin neden diğer hayvanların gözlerinden bu kadar farklı olduğunu anlıyoruz. Bizdeki retina aslında beynin bir uzantısıdır. Oysa böcekler ve kalamarlarda gözler başın yan tarafındaki deri dokusundan gelişir” dedi.

Omurgalılarda retina, doğrudan beynin bir uzantısı olarak gelişirken, birçok diğer canlıda gözler vücudun yüzey dokularından oluşur.

Araştırmacılar bu süreci “evrimsel bir sapma” olarak tanımlıyor. Yani omurgalıların görme sistemi, önceki göz yapılarından doğrudan evrilmek yerine, kaybedilen yapıların ardından yeniden inşa edilmiş olabilir.

Bu sonuca, farklı hayvan gruplarındaki ışığa duyarlı hücrelerin yapısı ve konumlarının karşılaştırılmasıyla ulaşıldı.

En dikkat çekici bulgulardan biri ise bu eski gözün bir parçasının günümüzde hâlâ insanlarda bulunması. Bu yapı, epifiz bezi olarak bilinen ve ışığa duyarlı bir organ haline gelmiştir.

Epifiz bezi, melatonin hormonu üretir ve bu hormon vücudun biyolojik saatini, yani uyku-uyanıklık döngüsünü düzenler.

Nilsson, “Uyku düzenimizi ışığa göre ayarlayan bu sistemin, 600 milyon yıl önceki tek gözlü bir atadan geliyor olması gerçekten şaşırtıcı” dedi.